PRZEWLEKŁE ZMĘCZENIE towarzyszy większości chorób przewlekłych, których etiologia jest dość dobrze znana, i które mogą być skutecznie leczone. Jednak ok. 3% populacji w rajach rozwiniętych cierpi na schorzenie, którego zasadniczymi objawem jest PRZEWLEKŁE ZMĘCZENIE współwystępujące z innymi dolegliwościami, a przede wszystkim ogólnoustrojową patologiczną nietolerancję wysiłku psychofizycznego.

CZYM JEST ME/CFS?
Zespół Przewlekłego Zmęczenia/
Encefalopatia bólowa
ME/CFS (Myalgic Encephalomyelitis /Chronic Fatigue Syndrome) jest złożonym, przewlekłym i wyniszczającym stanem chorobowym o wciąż niejasnej etiologii, charakteryzującym się występowaniem uporczywego lub nawracającego intensywnego zmęczenia, które trwa co najmniej 6 miesięcy i nie jest redukowane przez odpoczynek. Chroniczne zmęczenie powoduje znaczne ograniczenie wcześniejszej aktywności w sferze zawodowej, edukacyjnej, społecznej i osobistej.
Poprzez systematyczne poszukiwania badawcze stworzono dotychczas ponad 20 różnych, ale pokrywających się definicji ME i CFS wraz z kryteriami diagnostycznymi na użytek badań naukowych i praktyki klinicznej. Obecnie w piśmiennictwie dotyczącym stanów przewlekłego zmęczenia możemy spotkać się z kilkoma terminami, zwykle stosowanymi łącznie, jak: zespół przewlekłego zmęczenia (CFS), encefalopatia bólowa (ME) czy ogólnoustrojowa nietolerancja wysiłku (ang. Systemic Exertion Intolerance Disease – SEID). Używanie terminów ME i CFS razem wywołuje liczne debaty dotyczące diagnozy, specyfiki i nasilenia charakterystycznych objawów, a także skuteczności proponowanych terapii.

OBJAWY, KTÓRE MOGĄ NIEPOKOIĆ…

ZMĘCZENIE. Bez względu na przyjętą definicję ME/CFS, SEID, znaczenie objawu zmęczenia w tej chorobie jest uznawane jako osiowe. Pacjenci często odczuwają zmęczenie, które jest głębsze, bardziej wyniszczające i trwalsze niż u pacjentów z innymi zaburzeniami obejmującymi ten objaw. W omawianym zespole zmęczenie nie jest wynikiem ciągłego czy nadmiernego wysiłku, lecz pojawia się dość nagle, co ważne – nie ustępuje po odpoczynku i zawsze wpływa na funkcjonowanie zarówno fizyczne, jak i psychiczne.

Wpływ zmęczenia na funkcjonowanie człowieka nie zawsze stanowi miarę jego nasilenia. Na przykład potrzeba utrzymania zatrudnienia i zachowania płynności finansowej może powodować, że człowiek mimo wyczerpania nadal jest aktywny zawodowo, aż do momentu znacznego zaburzenia funkcjonowania. Pacjenci z ME/CFS doświadczają znacznego obniżenia jakości życia powodowanego chronicznym zmęczeniem.

NIETOLERANCJA WYSIŁKU FIZYCZNEGO I PSYCHOFIZYCZNEGO (PEM – POST EXERTIONAL MALAISE) obejmuje zaostrzenie niektórych lub wszystkich objawów zespołu przewlekłego zmęczenia, prowadząc do zmniejszenia sprawności i ograniczenia aktywności. Pojawia się po wysiłku fizycznym i/lub wysiłku poznawczym. Opisuje się również inne potencjalne czynniki wyzwalające PEM, takie jak emocjonalne cierpienie, uraz fizyczny, zmniejszona jakość snu, zakażenie, pozostawanie przez dłuższy okres czasu w pozycji pionowej. Zmęczenie poznawcze skutkuje obniżeniem koncentracji i osłabieniem sprawności pamięci krótkotrwałej oraz trudnościami z aktualizacją słów; z kolei osłabienie fizyczne najczęściej dotyczy uczucia ogólnego osłabienia. Zmęczenie po wysiłku fizycznym lub psychicznym zwykle jest opóźnione i pojawia się po kilku godzinach. Okres regeneracji jest powolny i trwa od 24 godzin do kilku tygodni. Częstość występowania PEM wśród pacjentów z ME/CFS, spełniających dotychczas opublikowane kryteria wynosi od 69 do 100%.

PEM jest objawem często pomagającym w odróżnieniu ME/CFS od innych chorób. Stwierdzono, że PEM najlepiej różnicuje zespół przewlekłego zmęczenia od idiopatycznego przewlekłego zmęczenia, ale również innych schorzeń, w których PEM pojawia się rzadziej, jak stwardnienie rozsiane czy zaburzenia depresyjne. Ponadto, objaw ten może być istotnym wskaźnikiem prognostycznym, ponieważ jego nieprzerwana obecność lub wzrastający czas trwania powoduje gorsze rezultaty w procesie leczenia dla pacjentów z ME/CFS.

ZABURZENIA JAKOŚCI I ILOŚCI SNU (RYTMIKI OKOŁODOBOWEJ). Od końca lat osiemdziesiątych badania w obszarze ME/CFS zaczęły koncentrować się na analizowaniu przyczyn zaburzeń jakości i ilości snu u osób chorych. Najczęstsze dolegliwości obejmują częste wybudzenia, nadmierną senność w ciągu dnia i uczucie zmęczenia mimo wystarczającego lub przedłużonego całkowitego czasu snu,  przedłużony sen (w tym drzemki w ciągu dnia) i nieefektywny sen. Dolegliwości związane z zaburzeniami snu są zgłaszane również przez osoby zdrowe, doświadczające przewlekłego zmęczenia, lecz nie chorujące na ME/CFS. Badania wskazują jednak, że większy odsetek chorych spełniających kryteria ME/CFS doświadcza w/w zaburzeń snu w porównaniu do innych grup. Uczucie przewlekłego zmęczenia może być spowodowane przez zaburzenia snu, dlatego większość kryteriów diagnostycznych wymaga wcześniejszego wykluczenia innych przyczyn zaburzeń snu, przed postawieniem diagnozy przewlekłego zmęczenia.

Istnieje potencjalny dwukierunkowy związek pomiędzy snem a bólem. Ból przerywa sen, powoduje zakłócenia we wzorcu snu i wydłuża czas latencji, a zakłócenie snu nasila ból. Eksperymentalne manipulacje bodźcami bólowymi w mięśniach podczas snu ujawniły zmniejszoną aktywność fal delta, zwiększoną aktywność fal alfa w badaniu polisomnograficznym oraz pogorszoną jakość snu. Pacjenci z ME/CFS zgłaszali więcej wybudzeń podczas snu z powodu bólu w porównaniu do pacjentów z depresją i osobami zdrowymi.

DOLEGLIWOŚCI BÓLOWE. Ból jest częstym objawem w ME/CFS zgłaszanym przez osoby chore i znajduje się we wszystkich kryteriach diagnostycznych obejmując bóle mięśni, bóle stawów, bóle głowy, węzłów chłonnych i bóle gardła. Stosowane kryteria zawierają pięć objawów choroby związanych z bólem: ból mięśni, ból stawów, ból głowy, ból gardła, tkliwość węzłów chłonnych. Najczęstszym z nich jest ból mięśni, odczuwany aż przez 93% pacjentów może być również reumatoidalny lub neuropatyczny (piekący; bywa związany z parestezją i innymi zaburzeniami sensorycznymi). Dolegliwości bólowe mają charakter przewlekły i mogą wahać się od łagodnych po ostre. Niektóre osoby mogą również doświadczać bólu na podłożu fibromialgii (ang. fibromyalgia – FM).

 

Ból w zespole przewlekłego zmęczenia jest jednym z wielu objawów nadmiernej pobudliwości struktur przewodzących ból w rdzeniu kręgowym i mózgu. W badaniach empirycznych wykazano nadmierne odczuwanie bólu/nadwrażliwość bólową (hiperalgezja), w tym zwiększoną reakcję na bodźce bólowe i termiczne u osób z ME/CFS.

DYSFUNKCJE POZNAWCZE. Osłabienie funkcji poznawczych jest jednym z najczęściej zgłaszanych objawów ME/CFS. Pacjenci opisują te objawy jako osłabiające i upośledzające funkcjonowanie w takim samym stopniu jak objawy fizyczne towarzyszące tej chorobie. Najnowsze doniesienia naukowe dotyczące zaburzeń funkcji poznawczych u osób z zespołem przewlekłego zmęczenia wskazują, że osoby te zgłaszają przede wszystkim trudności w zakresie pamięci, uwagi i koncentracji. Jednocześnie obserwuje się prawidłowe funkcjonowanie w sferach poznawczych wyższego rzędu, takich jak pamięć werbalna i wzrokowo-przestrzenna oraz płynność językowa. Jednak obiektywne metody pomiaru funkcjonowania poznawczego w grupie osób z ME/CFS, wskazują na bardziej uogólnione, niespecyficzne deficyty. Obejmują one przede wszystkim ogólne spowolnienie szybkości reakcji na zadania, wymagające prostego i złożonego przetwarzania informacji, a także ciągłości uwagi. Myślenie logiczne, pamięć przestrzenna i operacyjna oraz wydajność poznawcza w zadaniach werbalnych i niewerbalnych są porównywalne do wyników osób zdrowych. Pamięć długoterminowa zwykle pozostaje niezaburzona. Ze względu na swoją uporczywość zaburzenia poznawcze często prowadzą do znaczącej redukcji zawodowej, edukacyjnej, osobistej i społecznej aktywności. Zaobserwowano również, że obniżenie sprawności funkcji poznawczych w grupie osób chorych nasila się pod wpływem wysiłku fizycznego, po którym często występuje nietolerancja wysiłku (PEM).

 

Zaburzenia funkcji poznawczych mogą pojawiać się również pod wpływem stresu i u osób ze współistniejącą depresją. Sugeruje się, że u osób z zespołem przewlekłego zmęczenia długotrwały wysiłek fizyczny i/lub psychofizyczny ma negatywny wpływ na wydajność poznawczą, np. na zdolność podtrzymania uwagi, prosty czas reakcji i czas reakcji w testach decyzji, szybkość psychomotoryczną i czujność. Ten negatywny efekt jest przeciwny do pozytywnego wpływu ćwiczeń na sprawność poznawczą obserwowaną u osób zdrowych.

OBJAWY DYSAUTONOMII. Autonomiczny układ nerwowy (AUN) jest złożoną strukturą neuronalną, posiadająca swoje ośrodki w centralnym i obwodowym układzie nerwowym. AUN jest funkcjonalnie ściśle związany z układem immunologicznym i hormonalnym. AUN reguluje czynności narządów wewnętrznych niepodlegające świadomej kontroli, integruje ich działanie i umożliwia adaptację organizmu do zmiennych warunków środowiska wewnętrznego i zewnętrznego. W kontrolowaniu czynności samego układu autonomicznego biorą udział ośrodki zlokalizowane w rdzeniu przedłużonym i moście, a także struktury układu limbicznego, w tym podwzgórze. Ośrodkowe struktury AUN ulegają wpływom różnych czynników fizjologicznych, np. wysiłku fizycznego, stresu i/lub patologicznych w przebiegu schorzeń, takich jak nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca. W przebiegu reakcji odruchowej dochodzi do zmiany relacji między współczulną i przywspółczulną częścią układu autonomicznego na korzyść jednej z nich. Nadmierna aktywność jednego czy drugiego komponentu AUN skutkuje pojawieniem się objawów dysautonomii.

 

Zaburzenia czynnościowe w autonomicznym układzie nerwowym wymagają bardzo dokładnej diagnostyki, szczególnie ze względu na różnorodność objawów klinicznych, zwykle braku uchwytnych zmian organicznych, zarówno w układzie nerwowym, jak i narządach wewnętrznych. Ponadto czynność AUN jest modulowana przez wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych, dlatego właściwa ocena dysautonomii jest trudna ale niezwykle ważna w diagnostyce ME/CFS.